O humanizację i racjonalizację prawnej procedury określenia płci – przyczynek do dyskusji
On the Humanization and Rationalization of the Legal Procedure for Determining Gender: A Contribution to the Discussion
Abstract
The question of gender determination beyond the sex assigned at birth poses complex legal and normative challenges. In particular, the practice of adjudicating gender designation through contentious judicial proceedings has to date neither been formally endorsed by the legislature nor remained free from judicial critique. On the contrary, it was substantially repudiated in the 2025 resolution of the Polish Supreme Court, issued in response to a legal question submitted by the Prosecutor General on 8 September 2022. The Supreme Court’s intervention reflects a broader legal and societal concern about the adequacy of current procedures for gender recognition. While the rejection of arbitrary or unfounded gender declarations is justified in the interest of legal certainty, there remains a compelling need to humanize legal processes concerning gender - an area that touches on fundamental aspects of personal identity, dignity, and social integration. This article addresses the formal and legal implications of recognizing the possibility of determining an individual’s gender in a manner divergent from that indicated on their birth certificate. The aim is to explore whether such procedures should be differentiated depending on the specific circumstances of individual cases.
References
Bielas, J., & M. J. Jabłoński, M. J. (2014). Gender Identity in the Perspective of Bio-psychological Approaches
– Analysis, Reconstruction and Discussion. Horyzonty Wychowania, 13(27), 15–30.
Births, Deaths, Marriages, and Relationships Registration Act, 1995, No. 62 (australijska ustawa z 31
marca 1995 r. o rejestracji urodzeń, śmierci i małżeństw).
Błaszczak, Ł. (2015). Charakter prawny powództwa o zmianę płci. Dylematy na gruncie prawa procesowego
cywilnego. Wrocławskie Studia Erazmiańskie, 9, 131–156.
Bodio, J. (2023). Uwagi o trybie postępowania o uzgodnienie płci. Gdańskie Studia Prawnicze, 1,
113–132.
Callis, A. S. (2014). Bisexual, pansexual, queer: Non-binary identities and the sexual borderlands. Sexualities,
1–2(17), 63–80.
Czajkowska, A. (2011). Komentarz do artykułu 40, w: Czajkowska, A., & Pachniewska, E. Prawo o aktach
stanu cywilnego. Komentarz. Orzecznictwo. Wzory dokumentów i pism (ss. 106). LexisNexis.
Diamond, M., & Sigmundson, H. K. (1997). Management of Intersexuality. Guidelines for Dealing with
Persons with Ambiguous Genitalia. Archives of Pediatrics & Adolescent Medicine, 10, 1046–1050.
Dulko, S. (2003). ABC płci. Kosmos. Problemy Nauk Biologicznych, 52(1), 5–10.
Filar, M. (1996). Transseksualizm jako problem prawny. Przegląd Sądowy, 1, 73–84.
Filar, M. (1987a). Dwie płci w jednym ciele. Prawo i Życie, 19, 4–5.
Filar, M. (1987b). Prawne i społeczne aspekty transseksualizmu. Państwo i Prawo, 7, 67–77.
Gawlik, A., & Bielska-Brodziak, A. (2016). Dzieci bez płci: jak polski prawodawca rozwiązuje problemy
osób interseksualnych. Cz. 1. Prawo i Medycyna, (18)2, 5–28.
Gudowski, J. (2023). Komentarz do artykułu 2, w: T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego.
Komentarz. Tom I. Postępowanie rozpoznawcze. Artykuły 1–124 (s. 47–170 ), wyd. VI, Wolters
Kluwer.
Horniczak, K. (2025). Konstrukcja kategorii płci w polskim systemie prawnym, Państwo i Prawo, 7,
25–44.
Hughes, I., Houk, C., Ahmed, S. F., & Lee, P. A. (2006). Consensus Statement on Management of Intersex
Disorders. Archives of Disease in Childhood, 7(91), 554–562.
Ignatowicz, J. (1996). Glosa do uchwały SN z dnia 22 września 1995 r., III CZP 118/95. Orzecznictwo
Sądów Polskich, 4, poz. 78, 192–197.
Imieliński, K. (1990). Seksiatria. Patologia seksualna. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej uchwalona przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r. (Dz.
U. z 1976 r., Nr 7, poz. 36 z późn. zm.).
Leń, P. (2020). Prawidłowa legislacja urzędowej zmiany płci w świetle rekomendacji europejskich oraz
na tle najnowszych uregulowań w prawie obcym. Przegląd Prawa Medycznego, 1(3), 95–140.
Midro, A. T., & Castañeda J. (2018). Genetyczne i epigenetyczne uwarunkowania niepłodności męskiej.
Życie i płodność, 3(35), 190–206.
Moir, A., & Jessel, D. (2015). Płeć mózgu. O prawdziwej różnicy między mężczyzną a kobietą. Państwowy
Instytut Wydawniczy.
Mongan, N. P., Tadokoro-Cuccaro, R., Bunch, T., & Hughes I. A. (2015). Androgen Insensitivity Syndrome.
Best Practice & Research Clinical Endocrinology & Metabolism, 29(4), 569–580.
Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 lutego 1992 r., K 3/91, OTK Zbiór Urzędowy 1992,
nr 1, poz. 1.
Pawlikowski, M. (2022). Th e Role of Hormones in Sexual Diff erentiation in Man. Studia z Teorii Wychowania,
XIII, 3(40), 269–277.
Personenstandsgesetz (PStG) vom 19. Februar 2007; Bundesgesetzblatt (BGBI). I S. 122 (niemiecka ustawa
z dnia 19 lutego 2007 r. o stanie cywilnym).
Pisuliński, J. (1991). Glosa do uchwały składu 7 sędziów SN z 22.VI.1989 r., III CZP 37/89. Państwo
i Prawo, 6, 112–116.
Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 2003 r., III CK 319/03, OSNC 2005/2, poz. 31.
Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 2002 r., III CK 53/02, OSNC 2003/2, poz. 31.
Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 1991 r., III CRN 28/91.
Radwański, Z. (1991). Glosa do uchwały SN z dnia 22 czerwca 1989 r., III CZP 37/89. Orzecznictwo
Sądów Polskich, 2, poz. 35.
Rozental, K. (1991). O zmianie płci metrykalnej de lege ferenda. Państwo i Prawo, 10, 64–73.
Sin, R. (2014). Does Sexual Fluidity Challenge Sexual Binaries? Th e Case of Bisexual Immigrants from
1967–2012. Sexualities, 4(18), 417–437.
Sorbian, D. (2015). Komentarz do artykułu 54, w: A. Czajkowska (red.), Prawo o aktach stanu cywilnego
z komentarzem. Przepisy wykonawcze i związkowe oraz wzory dokumentów (ss. 108). Wolters
Kluwer.
Starka L., & Raboch, J. (1985). Fizjologiczno-endokrynologiczne aspekty seksuologii. w: K. Imieliński
(red.), Seksuologia biologiczna (ss. 254–312). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Szarras-Czapnik, M. (2014). Opinia w sprawie projektu ustawy o uzgodnieniu płci. https://orka.sejm.gov.
pl/RexDomk7.nsf/0/D61651A33D5D2520C1257D54003CA261/$fi le/i2118–14A.rtf
Ślaski, K. (2025). Postępowanie w sprawie żądania zmiany oznaczenia płci w akcie urodzenia – glosa do
uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 2025 r., sygn. III CZP
6/24 oraz ustnych motywów jej podjęcia. Przegląd Prawa Medycznego, 1(18), s. 159–187.
Śledzińska-Simon, A. (2013), Sytuacja prawna osób transseksualnych w Polsce. w: W. Dynarski,
K. Śmiszek (red.), Sytuacja prawna osób transpłciowych w Polsce. Raport z badań i propozycje
zmian (s. 149–180). Fundacja Trans-Fuzja, Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego.
Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2003 r., III CZP 85/02, OSNC 2003/10, poz. 129.
Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 czerwca 1989 r., III CZP 37/89, OSNC 1989/12, poz. 188.
Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 września 1995 r., III CZP 118/95.
Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 1978 r., III CZP100/77, OSP 1983/10, poz. 217.
Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 2025 r., III CZP 6/24, Lex nr 383462.
Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 2019 r., III CZP 29/19, OSNC 2020/7–8, poz. 56.
Uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 stycznia 1995 r., W 14/94, OTK Zbiór Urzędowy 1995,
nr 1, poz. 19.
Ustawa konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r. (Dz. U. Nr 30, poz. 227).
Ustawa z dnia 29 grudnia 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. U. Nr 75,
poz. 444 z późn. zm.).
Ustawa z dnia 15 września 2015 r. o uzgodnieniu płci, druk nr VII.1469, akt nieobowiązujący.
Ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. z 2025 r., poz. 594).
Wallien, M. S. C., & Cohen-Kettenis, P. T. (2008). Psychosexual Outcome of Gender-Dysphoric Children.
Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 47(12), 1413–1423.
Webb, E. A., & Krone, N. (2015). Current and Novel Approaches to Children and Young People with
Congenital Adrenal Hyperplasia and Adrenal Insuffi ciency. Best Practice & Research Clinical Endocrinology
& Metabolism, 29(3), 449–468.
Wniosek Prezydenta RP z dnia 2 października 2015 r. o ponowne rozpatrzenie ustawy z dnia 10 września
2015 r. o uzgodnieniu płci (druk nr 3978).
Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 31 stycznia 2023 r. w sprawie 76888/17, LEX
nr 3479587.
Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 6 kwietnia 2017 r. w sprawie połączonych skarg
79885/12, 52471/13 i 52596/13 A.P. Garçon i Nicot v. Francja.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 października 2021 r., I CSKP 226/21. (2023). Przegląd Sejmowy, 1,
145.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2013 r., I CSK 146/13, LEX nr 1415181.
Verdict of High Court of Australia (wyrok Sądu Najwyższego Australii) z 2 kwietnia 2014 r. w sprawie
NSW Registrar of Births, Deaths and Marriages v Norrie [2014] HCA 11).
Zielonacki, A. (1988). Zmiana płci w świetle prawa polskiego. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny,
2(1), 39–55.
Ziemińska, R. (2018). Niebinarne i wielowarstwowe pojęcie płci. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Ziemińska, R. (2020a). Teoria feministyczna a niebinarne pojęcie płci. Avant, 3(11), 1–18.
Ziemińska, R. (2020b). Th e Epistemic Injustice Expressed in ‘Normalizing’ Surgery on Children with Intersex
Traits. Diametros, 17(66), s. 52–65.
